नेता हुन् कि अंश खोज्ने अंशियार?
(पूर्णबहादुर र शेखरको राजनीतिक जुवा र बन्धक बनेको कांग्रेस)
नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा एउटा पुरानो र चर्चित कथन छ– “कांग्रेसलाई ढाल्न बाहिरको शक्ति चाहिँदैन, कांग्रेस नै काफी छ।” आज यो भनाइ बीपी कोइरालाको दालभात र सुकुलको सादगीबाट मसिँदै धुम्बाराही र विशालनगरका कोठा-चोटामा हुने ‘भागबण्डा’ को दस्तावेज बन्न पुगेको छ।
पुस २०८२ को विशेष महाधिवेशनले कांग्रेसलाई एउटा नयाँ ऊर्जा दियो। ६० प्रतिशतभन्दा बढी महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूले मतपत्रमार्फत गगन थापालाई पार्टी सभापतिको जिम्मेवारी सुम्पिए। तर, यो लोकतान्त्रिक म्यान्डेटमाथि अहिले दुईवटा पाका अनुहारहरू— पूर्णबहादुर खड्का र डा. शेखर कोइरालाले यस्तो ‘ब्रेक’ लगाएका छन्, जसले राजनीतिक विश्लेषकहरूलाई अचम्ममा पारेको छ।
आजको मूल प्रश्न यही हो: उनीहरू नीति र विचार दिने राजनेता हुन् कि पैतृक सम्पत्तिको अंश नपाएर घर सखाप पार्न उद्यत ‘अंसियार सन्तान’?
१. ‘शत्रुका शत्रु हाम्रा मित्र’: शेखर र पूर्णबहादुरको अनौठो जुगलबन्दी
हिजो १४ औँ महाधिवेशनमा डा. शेखर कोइराला शेरबहादुर देउवाविरुद्ध ‘परिवर्तन’ को नारा लगाएर लडिरहेका थिए। त्यतिबेला पूर्णबहादुर खड्का देउवाका प्रमुख रणनीतिकार र रक्षाकवच थिए। तर, जब समय बदलियो र पार्टीको नेतृत्व गगन थापा र युवा पुस्ताको हातमा पुग्यो, तब हिजोका यी दुई कट्टर विरोधीहरू आज एउटै कित्तामा उभिएका छन्।
“राजनीतिमा स्थायी शत्रु र स्थायी मित्र हुँदैनन् भनिन्छ, तर कांग्रेसभित्र युवा पुस्तालाई रोक्नका लागि ‘स्थायी स्वार्थ’ भने अवश्य हुँदो रहेछ।”
उनीहरूको यो मोर्चाबन्दी कुनै नीति, सिद्धान्त वा विचारका लागि होइन। यसका पछाडि केवल दुईवटा डर छन्:
- राजनीतिक अवसानको भय: युवा पुस्ता स्थापित भएपछि आफ्नो राजनीतिक सान्दर्भिकता सकिने डर।
- भागबण्डा (कोटा) गुम्ने डर: पार्टीका भ्रातृ संगठन, विभाग र आगामी चुनावका टिकटहरूमा आफ्नो एकलौटी ‘सिन्डिकेट’ अन्त्य हुने त्रास।
२. कांग्रेसलाई बन्धक बनाउने ‘बार्गेनिङ’ का फ्याक्ट्स (तथ्यहरू)
विशेष महाधिवेशनको वैधानिकतालाई निर्वाचन आयोगले छाप लगाइसकेको छ। तर, यी दुई नेताहरूले पार्टीलाई कसरी अनिर्णयको बन्धक बनाइरहेका छन्, यसका केही ज्वलन्त तथ्यहरू हेरौँ:
- समानान्तर सत्ताको अभ्यास: पार्टी सभापति गगन थापाले केन्द्रीय समितिको बैठक बोलाउँदा धुम्बाराही र विशालनगरमा छुट्टै ‘गुटगत भेला’ आयोजना गरिन्छ। यो पार्टीभित्र समानान्तर सत्ता चलाउने धृष्टता हो।
- ‘५० प्रतिशत’ को अड्को: नयाँ नेतृत्वले पार्टीलाई मिलाएर लैजान केन्द्रीय समितिमा ३० जना सदस्य थपेर १६४ सदस्यीय बनाउने र असन्तुष्टलाई समेट्ने प्रस्ताव ल्यायो। तर, खड्का-कोइराला गठबन्धनले “हामीलाई आधा हिस्सा चाहिन्छ, नत्र चल्न दिँदैनौँ” भन्दै उक्त प्रस्तावलाई लत्याइदियो।
- भ्रातृ संस्थाको साँचो गोजीमा: नेविसंघ, तरुण दल र महिला संघ जस्ता गतिशील संगठनहरूलाई उनीहरूले आफ्नो खल्तीको सम्पत्ति बनाउन खोज्दा पार्टीको जग नै हल्लिएको छ।
३. राजनीतिक जीवन नै दाउमा राखेर गगनलाई असफल बनाउने खेल
यो लडाइँमा पूर्णबहादुर र शेखरले आफ्नो पाँच दशक लामो राजनीतिक साख र जीवन नै दाउमा लगाइदिएका छन्। उनीहरूले चालेका कदमहरू आत्मघाती छन्, तर उनीहरूको जिद कस्तो छ भने– “म डुबे डुबौँ, तर गगन थापालाई सफल हुन दिन्नँ।”
धम्की र ब्ल्याकमेलिङको शृङ्खला:
उनीहरूले सार्वजनिक रूपमै र विभिन्न च्यानलमार्फत नयाँ नेतृत्वलाई असफल बनाउन ‘असहयोग आन्दोलन’ को धम्की दिइरहेका छन्। संसदीय दलमा चलखेल गर्ने, प्रदेश सरकारहरूमा असहयोग गर्ने र आगामी निर्वाचन (२०८४) को तयारीका लागि बन्नुपर्ने नीतिगत समितिहरू बन्न नदिने खेल यसैका हिस्सा हुन्।
नेता हिजोको पहिचान आजको भूमिका (२०८६ को ऐनामा) दाउमा लागेको साख पूर्णबहादुर खड्का संकटमोचक, शालीन र संस्थापन पक्षको मुख्य पिलर। पार्टीभित्र समानान्तर गुट चलाउने र निर्णय प्रक्रिया अवरुद्ध गर्ने रणनीतिकार। पाँच दशकको निष्ठा र त्यागी नेताको छवि। डा. शेखर कोइराला बीपी, गिरिजाप्रसाद र सुशील कोइरालाको ऐतिहासिक विरासतका दाबेदार। विचार छोडेर केवल ‘भागबण्डा’ र कोटाका लागि बार्गेनिङ गर्ने नेता। कोइराला परिवारको ऐतिहासिक साख र मर्यादा। ४. अंश खोज्ने सन्तान कि भविष्य बदल्ने नेता?
नेपाली समाजमा एउटा प्रवृत्ति हुन्छ— जब घरको जेठो दाइ वा काकाहरू बुढा हुँदै जान्छन्, उनीहरू घरको छानो मर्मत गर्ने वा परिवारको भविष्य सुधार्ने चिन्ता गर्दैनन्। उनीहरूको सम्पूर्ण ध्यान “मेरो हिस्सा कति? मलाई कति आना जमिन छुट्टियो?” भन्नेमा मात्र हुन्छ।
अहिले कांग्रेसभित्र पूर्णबहादुर र शेखरको भूमिका ठ्याक्कै त्यही ‘अंश खोज्ने अंशियार’ को जस्तो भएको छ।
- पार्टीको छानो चुहिएको छ: देशमा आर्थिक संकट छ, युवाहरू पलायन भइरहेका छन्, र आगामी निर्वाचनको चुनौती अगाडि छ।
- तर ध्यान कहाँ छ?: उनीहरूलाई देश र जनताको चिन्ता छैन, चिन्ता केवल यो छ कि केन्द्रीय समितिमा आफ्ना कति जना मान्छे परे?
निष्कर्ष: गगनको चुनौती र कांग्रेसको भविष्य
सभापति गगन थापा र उपसभापति विश्वप्रकाश शर्माका लागि यो अग्निपरीक्षाको घडी हो। उनीहरूसँग आम कार्यकर्ता र प्रतिनिधिको बलियो ‘म्यान्डेट’ त छ, तर पार्टीका पुराना खम्बाहरूले थापेको ‘एम्बुस’ पनि उत्तिकै खतरनाक छ।
पूर्णबहादुर खड्का र शेखर कोइरालाले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने– इतिहासले पद र कोटा पाउनेलाई होइन, संकटका बेला त्याग गर्ने र पार्टीलाई गति दिनेलाई सम्झिन्छ। उनीहरूले गगन थापालाई असफल बनाउन खोज्दा वास्तवमा आफ्नै राजनीतिक जीवनको अन्तिम अध्यायलाई ‘खलनायक’ का रूपमा लेखिरहेका छन्।
पार्टी कसैको पैतृक सम्पत्ति होइन, यो लाखौँ कार्यकर्ताको पसिना र शहीदको रगतले बनेको साझा घर हो। अब निर्णय कांग्रेसका आम कार्यकर्ताले गर्नुपर्नेछ– पार्टीलाई अगाडि बढाउने कि अंशबण्डाको खेलमा कांग्रेसकै अस्तित्व समाप्त पार्न दिने?